Bugün güzel kokmak bir zevk meselesi. Sevdiğimiz parfümü seçiyor, kimi zaman bir insanı, kimi zaman yıllar önce yaşadığımız bir anı o kokuyla hatırlıyoruz.
Ama kokunun hikâyesi her zaman bu kadar romantik değildi. Yüzyıllar önce Avrupa’da güzel koku yalnızca çekicilik için kullanılmıyordu. İnsanlar kötü kokunun hastalık taşıdığına inanıyor, güçlü ve hoş kokuların kendilerini koruyabileceğini düşünüyordu. Güzel koku, bir bakıma görünmez bir kalkan sayılıyordu
Kötü hava, hastalık ve güzel koku
Mikropların henüz bilinmediği dönemlerde hastalıkların miasma, yani kirli ve kötü kokulu hava yoluyla yayıldığı düşünülüyordu. Bu yüzden çiçekler, baharatlar ve aromatik maddeler yalnız güzel kokmak amacıyla kullanılmadı. İnsanlar bu kokuların onları kötü havadan koruyabileceğine de inanıyordu. Bu dönemin en ilginç objelerinden biri pomanderdı. Pomanderlar küçük, çoğu zaman son derece gösterişli metal işçiliğine sahip, içinde güçlü kokulu maddelerin taşındığı objelerdi.
The Metropolitan Museum of Art’ın koleksiyonundaki 16. yüzyıl pomanderının ayrı bölmelerinde tarçın, muskat, biberiye, karanfil ve amber bulunuyor. Müze de bu objelerin güçlü aromatik maddeler taşıyarak hastalıktan korunmak ve havayı temizlemek amacıyla kullanıldığını belirtiyor.
Düşünsenize…Bugün çantamızda taşıdığımız parfüm şişesinin çok uzak bir akrabası, bir zamanlar yalnız güzel kokmak için değil, hastalıktan korunma umuduyla taşınıyordu.
Şatoların pek romantik olmayan tarafı
Ortaçağ şatolarını filmlerde ihtişamlı salonları, şömineleri ve ziyafet sofralarıyla görürüz. Tuvaletleri pek gösterilmez. Oysa kale ve şatoların duvarlarında garderobe adı verilen küçük tuvalet bölümleri vardı. Oturağın altındaki açıklıktan atıklar yapının dışına, bir atık çukuruna veya bazı yapılarda aşağıdaki hendeğe bırakılıyordu.
Gardrobe
Rivayet edilir ki, bazı kalelerde garderobelardan hendeğe dökülen atıkların yarattığı koşullar, burayı aşmaya çalışan düşman askerlerinin işini hiç de kolaylaştırmıyordu. Bunun bilinçli bir savunma yöntemi olduğuna dair güçlü tarihsel kanıt bulunmasa da, Ortaçağ kalelerinin pek anlatılmayan ayrıntılarından biri olarak oldukça akılda kalıcıdır.
Bu yöntem kendi dönemi için pratik olabilir, ancak bugünkü hijyen anlayışından oldukça uzaktı. Ve şehirler büyüdükçe kötü koku artık yalnızca kale duvarlarının problemi olmaktan çıktı.
1858’in Büyük Kötü Kokusu
19.yüzyıla gelindiğinde Londra hızla büyüyordu. Şehrin altyapısı ise aynı hızla gelişmiyordu.
Atıklar Thames’e ulaşıyor, nehir giderek dev bir açık kanalizasyona dönüşüyordu.
1858 yazında hava olağanüstü sıcak geçti. Thames’in su seviyesi düştü ve nehir kıyılarında kalan atıkların kokusu Londra’yı sardı. O yaz tarihe özel bir isimle geçti: The Great Stink, 1858’in Büyük Kötü Kokusu. London Museum, kokunun Parlamento’ya kadar ulaştığını ve bina içinde kokuyu azaltmak için çeşitli önlemler alındığını aktarıyor.
Ama gerçek suçlu koku değildi
John Leech, “Ya Paranı, Ya Canını” 10 Temmuz 1858, Punch Dergisi
1854 yılında John Snow, Londra’daki kolera vakalarını harita üzerinde inceleyerek vakaların Broad Street’teki bir su pompasının çevresinde yoğunlaştığını fark etmişti.
Araştırması koleranın kötü havayla değil, kirlenmiş suyla bağlantısını gösteren en önemli çalışmalardan biri haline geldi. Yani kötü koku aslında yanlış şüpheliydi. Ama Londra’yı harekete geçiren yine koku oldu.
Londra’nın altını değiştiren mühendis
1858’den sonra çözümün merkezinde Joseph Bazalgette vardı. Bazalgette’in geliştirdiği dev kanalizasyon sistemi yaklaşık 1.100 mil yerel drenajı 82 mil uzunluğundaki ana kanalizasyon hatlarına bağladı. Sistemin önemli bölümleri bugün bile kullanılıyor. [londonmuseum.org.uk] Bu sistemin belki de en şaşırtıcı yapılarından biri Crossness Pumping Station oldu. Gösterişli Viktorya mimarisi nedeniyle bugün bazen “Cathedral of Sewage”, yani “Kanalizasyon Katedrali” olarak anılıyor.
Crossness Pumping Station
Bence bütün hikâyenin en güzel tezatlarından biri burada: İnsanlığın en kötü kokularından biri, Viktorya döneminin en etkileyici mühendislik yapılarından birinin ortaya çıkmasına yardımcı oldu.
Peki bütün bunların parfümle ne ilgisi var?
Aslında düşündüğümüzden çok daha fazla. İnsanlar güzel kokuyu yüzyıllar boyunca yalnız çekici olmak için kullanmadılar. Koku bazen statüydü. Bazen temizlik hissiydi. Bazen hastalıktan korunma umuduydu. Bazen de dayanılmaz şehir kokularından küçük bir kaçıştı. Pomanderdan bugünkü parfüm şişelerine uzanan hikâye bu yüzden yalnız parfümün tarihi değil. Aynı zamanda insanın güzel kokuyu neden bu kadar önemsediğinin hikâyesi. Ve 1858 Londra’sının bize bıraktığı küçük ama önemli bir ders daha var: Bazı kötü kokuların çözümü daha güzel bir koku değildir. Bazen kokunun kaynağını ortadan kaldırmak gerekir.
Kaynak:
Julie L. Horan, Tuvaletin Sosyal Tarihi
Vedat Ozan, Kokular Kitabı
The Metropolitan Museum of Art, Pomander, German, 16th century
London Museum, The Great Stink of 1858
London Museum, John Snow ve Broad Street araştırması
London Museum, Joseph Bazalgette ve Londra kanalizasyon sistemi [londonmuseum.org.uk]
